Người đưa rối nước Đào Thục khỏi lũy tre làng

Bỏ việc để theo đuổi đam mê với nghề rối nước

Nghệ nhân Nguyễn Thế Nghị, sinh năm 1973. Sau một thời gian đi làm công nhân, năm 2007, anh quyết định bỏ việc về làng chính thức xin gia nhập vào Phường Rối nước Đào Thục. Ban đầu, anh hoạt động ở Tổ cạn, rồi dần dần được các nghệ nhân hướng dẫn điều khiển quân rối. Nhờ gắn bó với nghệ thuật rối nước lâu năm, cộng với say nghề, anh nhanh chóng nắm bắt được các kỹ thuật điều khiển. Anh nhớ lại, hồi đó các nghệ nhân chưa có quần áo cao su như bây giờ, nhưng để có thể biểu diễn thành thạo, không phụ công các nghệ nhân, anh đã dầm mình dưới nước trong mùa Đông cả mấy tiếng đồng hồ đến lạnh cóng.

May mắn, anh đã được những thế hệ nghệ nhân xuất sắc trực tiếp truyền nghề, như: Cụ Đinh Văn Tiêu, cụ Nguyễn Văn Bốn và Đinh Văn Thả Ba, cụ Nguyễn Văn Mạnh, cụ Đinh Như Sinh, cụ Đinh Thế Văn, ông Ngô Minh Phong, ông Đinh Hữu Tự...

Vừa học vừa được tham gia biểu diễn ở cả Tổ nước và Tổ cạn đã giúp anh ngày càng thuần thục các thao tác, từ đó, điều khiển quân rối biểu diễn các tích trò sinh động, có hồn.

Trong suốt 17 năm qua, anh đã trực tiếp tham gia hoạt động biểu diễn tại địa phương và cùng Phường rối lưu diễn tại nhiều sự kiện văn hóa trên toàn quốc, đạt được nhiều giải thưởng: tham gia nhiều kỳ liên hoan múa rối Hà Nội: Liên hoan Múa rối Hà Nội lần thứ Nhất đạt giải Nhất toàn đoàn; Liên hoan Múa rối Hà Nội lần thứ Hai đạt giải Nhì toàn đoàn; biểu diễn ở Cao Bằng, Lễ hội Đền Hùng, Đền Hai Bà Trưng, Mộc Châu – Sơn La. Ngoài ra, Phường rối còn thường xuyên biểu diễn tại Lễ hội Cổ Loa hàng năm, các Hội chợ, các trường học, bệnh viện…; thường xuyên tham gia biểu diễn ở Bảo tàng Dân tộc học, di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám, các công ty, nhà máy, xí nghiệp, trường học, bệnh viện, tại nhiều các lễ hội cổ truyền, lễ hội dân gian, các ngày Lễ lớn, các dịp Tết Thiếu nhi…

Với niềm đam mê, trăn trở tìm hướng đi để phát triển Phường rối, anh được tín nhiệm bầu làm Trưởng phòng Kinh doanh, Phó Trưởng Phường và Trưởng Phường Rối nước Đào Thục (Từ 2016 đến 2021).

Từ 2021 đến nay, anh không làm Trưởng Phường, trở lại với vai trò người điều khiển quân rối, đồng thời là người dẫn chương trình và đóng vai trò người chủ chốt trong việc kết nối các hoạt động kinh doanh, phục vụ cho khai thác du lịch với vai trò Trưởng bộ phận Marketing và truyền thông; tích cực tham gia vào các nhiệm vụ chính trị - xã hội của Phường rối và địa phương.

Đáng chú ý, không chỉ duy trì, phát huy các tích trò cổ, anh còn sáng tác, dàn dựng hai tích trò mới được các nghệ nhân Phường Rối nước Đào Thục ủng hộ và góp phần tạo nên thương hiệu của phường rối, đó là tích: Trầu cau quan họ mô tả lại cảnh mời nước, mời trầu của liền anh, liền chị quan họ, được biểu diễn trên nền những làn điệu quan họ và tích: Huyền thoại Cổ Loa thành nhằm tôn vinh truyền thống quê hương, giáo dục lớp trẻ hiểu thêm về giá trị Thành Cổ Loa thông qua hình thức biểu diễn rối nước sinh động.

Mang khách "Tây" về làng xem rối nước

Năm 2007, ngay khi gia nhập phường rối, Nghệ nhân Nguyễn Thế Nghị và một số bạn trẻ đã nhận ra thực tế, nếu phường rối chỉ hoạt động theo phương thức cũ, mỗi năm biểu diễn vài lần vào các dịp lễ hội thì phường rối không thu hút được lớp trẻ, khó bảo tồn, phát huy giá trị bền vững. Do đó, anh và một số bạn trẻ đã xin phép các cụ đi "chào hàng" làm du lịch, tổ chức lại công tác biểu diễn, để nếu có khách du lịch thì sẽ có những nghệ nhân sẵn sàng tham gia biểu diễn.

Thời gian đầu, việc đi chào hàng các doanh nghiệp du lịch rất khó khăn, bởi nhiều doanh nghiệp không nghĩ một phường rối làng lại có thể tổ chức biểu diễn cho khách du lịch; họ lo lắng việc thực hiện không tốt sẽ ảnh hưởng chất lượng của tour, việc di chuyển xa đến Đông Anh gây phát sinh chi phí. Trong khi đó, ngay bên Hồ Hoàn Kiếm đã có biểu diễn rối nước có thể phục vụ khách du lịch. Khi đó, Nghệ nhân Nguyễn Thế Nghị đã phải thuyết phục các doanh nghiệp về những điểm khác biệt của Đào Thục, đó là: Xem, trải nghiệm về rối nước trong không gian gốc của di sản, đó là những làng quê; khi đến làng quê xem rối nước, khách sẽ còn được trải nghiệm nhiều hoạt động sinh hoạt, văn hóa khác ở làng quê. Điều này sẽ rất thuyết phục khách nước ngoài, vì họ đề cao giá trị trải nghiệm thay vì "diễn". Bị thuyết phục, các doanh nghiệp du lịch bắt đầu tìm hiểu và đưa khách về làng.

Để giữ chân khách du lịch, anh Nguyễn Thế Nghị và các cộng sự tổ chức khôi phục lại các xưởng sản xuất làm con rối, làm xe trâu, bò kéo, các trò chơi dân gian... để khách có thể thăm quan, trải nghiệm và xem biểu diễn múa rối nước và mua các quân rối về làm quà.

Song song với tổ chức tour, thời gian đầu, Nghệ nhân Nguyễn Thế Nghị còn tự bỏ tiền lập trang web giới thiệu rối nước Đào Thục. Khi mạng xã hội phát triển, anh cùng các bạn trẻ sử dụng mạng xã hội để quảng bá, giới thiệu rối nước Đào Thục. Rất nhiều doanh nghiệp du lịch, hoặc các vị khách tìm đến Đào Thục qua kênh thông tin này.

Sau thành công với việc đưa khách "Tây" về làng rối, bản thân anh cùng một số đồng nghiệp đi "chào hàng" ở các trường học, nhất là hệ thống trường Trung học cơ sở và Tiểu học để học sinh có những buổi ngoại khóa tìm hiểu về văn hóa truyền thống của người Việt. Nhờ đó, hiện nay, Phường Múa Rối nước Đào Thục thu hút một lượng lớn khách là các em học sinh. Trung bình, mỗi tháng, Phường có khoảng 15 đến 30 buổi biểu diễn. Dịp đầu năm, hầu như ngày nào Phường Rối cũng có những suất diễn phục vụ khách quốc tế, các em học sinh… Có những ngày phải phục vụ đến hai ca khác nhau. Đây là điều khác biệt hoàn toàn so với thời kỳ trước. Nhờ đó, nghệ thuật múa rối nước ở Đào Thục ngày càng phát triển. Các thế hệ thanh thiếu niên đăng ký theo học ngày càng đông.

Để bảo tồn, giữ nghề, Nghệ nhân Nguyễn Thế Nghị cũng đã cùng các nghệ nhân đi trước tuyển chọn và hướng dẫn nhiều lớp "Nghệ nhân trẻ" kế cận. Với gần 20 năm hoạt động thường xuyên liên tục cùng Phường đã giới thiệu thêm được hơn 50 Nghệ nhân mới vào Phường để tiếp nối nghề của ông cha.