Theo GS.TS Nguyễn Xuân Thắng, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương, Hội thảo là dịp để chúng ta nhìn lại gần một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp; đánh giá khách quan những kết quả bước đầu, những mặt được, những hạn chế, khó khăn, bất cập, nguyên nhân và những vấn đề mới đặt ra; trên cơ sở đó đề xuất, kiến nghị với Trung ương các giải pháp khả thi nhằm tiếp tục hoàn thiện và nâng cao hiệu quả vận hành của mô hình này trong thời gian tới.
Đồng chí Nguyễn Xuân Thắng nhấn mạnh, việc xây dựng mô hình chính quyền địa phương hai cấp là cuộc cải cách tổ chức bộ máy chính quyền địa phương có quy mô lớn nhất trong lịch sử Việt Nam hiện đại. Mục tiêu đặt ra là chuyển từ mô hình quản lý nhiều tầng nấc trung gian sang mô hình quản trị tinh gọn, thông suốt, linh hoạt, gần dân, sát cơ sở; từ hành chính phân tầng sang điều hành trực tiếp; từ nặng về quản lý thủ tục hành chính sang quản trị dựa trên kết quả, dữ liệu, thời gian thực và trách nhiệm giải trình; đồng thời mở ra không gian phát triển mới với quy mô lớn hơn, vị thế chiến lược cao hơn và khả năng huy động, kết nối nguồn lực tốt hơn.
GS.TS Nguyễn Xuân Thắng, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương phát biểu đề dẫn Hội thảo
Cụ thể, thứ nhất, mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã góp phần giảm đáng kể tầng nấc trung gian trong tổ chức và vận hành chính quyền địa phương. Sau sắp xếp, cả nước từ 64 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương giảm còn 34; không còn cấp chính quyền trung gian là cấp huyện; hệ thống chính quyền cơ sở được tổ chức từ hơn 10.000 xã, phường còn 3.321 xã, phường, đặc khu. Nhiều thủ tục, quy trình trước đây phải qua cấp huyện nay được xử lý trực tiếp hơn giữa tỉnh và xã, qua đó rút ngắn thời gian giải quyết công việc, giảm chi phí hành chính, hạn chế xin ý kiến nhiều vòng, giảm nguy cơ nhũng nhiễu và tăng trách nhiệm của người đứng đầu.
Thứ hai, sắp xếp đơn vị hành chính không chỉ là thay đổi địa giới, mà còn là tổ chức lại không gian phát triển, mở rộng không gian phát triển cho các địa phương. Sau hợp nhất, nhiều địa phương có quy mô diện tích, dân số và kinh tế lớn hơn nhiều; nguồn lực được tập trung hơn; năng lực quy hoạch, điều phối và liên kết phát triển được nâng lên. Nhiều không gian mới đang được tổ chức lại cho phát triển đô thị, kinh tế biển, kinh tế cửa khẩu, kinh tế xuyên biên giới, công nghiệp, nông nghiệp sinh thái, du lịch tổng hợp, liên kết nội vùng, liên vùng và liên kết quốc tế.
Thứ ba, vai trò, vị thế và trách nhiệm của cấp xã đã hoàn toàn khác, được nâng tầm rõ rệt. Cấp xã không còn chỉ là cấp chủ yếu chấp hành, truyền đạt và thực hiện công việc được giao, mà từng bước trở thành cấp quản trị địa bàn, cấp tổ chức thực thi chính sách, cấp cung ứng phần lớn dịch vụ công trực tiếp cho người dân và doanh nghiệp, cấp xử lý nhiều vấn đề phát triển ngay tại cơ sở. Cấp xã đang chuyển từ vị trí "cuối tuyến hành chính" sang "tuyến đầu quản trị và phục vụ"; tỉnh gần cơ sở hơn, xã gần dân hơn, chủ trương của Đảng và chính sách của Nhà nước đến với người dân nhanh hơn, trực tiếp hơn.
Thứ tư, vai trò lãnh đạo của cấp ủy Đảng được nâng lên, nhất là cấp ủy cấp xã trên nguyên tắc Đảng gần dân, xuất phát từ yêu cầu và lợi ích của người dân, để lãnh đạo, chỉ đạo xây dựng và phát triển địa phương, thực hiện hiệu quả phương châm dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân quản trị và dân thụ hưởng; dựa vào nhân dân để xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh toàn diện từ cơ sở.
Quang cảnh Hội thảo
Nhấn mạnh những kết quả bước đầu là rất to lớn. Tuy nhiên, đồng chí Nguyễn Xuân Thắng cho biết, một năm là khoảng thời gian chưa đủ dài, chưa thể đáp ứng đầy đủ các yêu cầu để bộ máy mới đi vào vận hành đồng bộ, thông suốt, song, để mô hình chính quyền địa phương hai cấp tới đây vận hành tốt hơn, hiệu quả hơn, chúng ta cũng cần nhìn thẳng vào các hạn chế, bất cập; thách thức đang đặt ra và đề xuất kiến nghị, cụ thể:
Thứ nhất, sự chuyển đổi về tổ chức bộ máy ở một số nơi chưa đi liền với chuyển đổi tương ứng về tư duy và năng lực vận hành. Đồng chí cho biết, mặc dù bộ máy đã chuyển sang mô hình hai cấp, nhưng cách thức chỉ đạo, phân công, kiểm tra ở nhiều nơi vẫn còn mang dấu ấn của mô hình cũ, quan liêu, ỷ lại, không dám đưa ra quyết định. Một số cấp ủy, chính quyền cơ sở còn nặng tâm lý chờ đợi, xin ý kiến, chưa dám quyết, chưa dám chịu trách nhiệm; phân công công việc có nơi chưa rõ người, rõ việc, rõ nguồn lực, rõ tiến độ, rõ kết quả.
Thứ hai, cấp xã được giao nhiều nhiệm vụ hơn, nhưng trên thực tế năng lực thực thi chưa tương xứng. Nhiều xã, phường còn thiếu cán bộ chuyên môn sâu, thiếu cán bộ công nghệ số, thiếu nhân lực có năng lực phân tích, tổng hợp, điều phối và giải quyết tình huống phức tạp. Đây là điểm nghẽn lớn đặt ra trong mô hình mới.
Thứ ba, chuyển đổi số chưa theo kịp yêu cầu vận hành của mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Thực tế cho thấy, hạ tầng CNTT ở một số địa phương chưa đồng bộ; dữ liệu chưa liên thông; phần mềm quản lý còn phân tán; nhiều quy trình thủ tục vẫn phải kết hợp số hóa với phương thức hành chính truyền thống.
Thứ tư, cơ chế kiểm soát quyền lực trong vận hành mô hình mới chưa được thiết kế thật sự đầy đủ, đồng bộ. Khi không còn cấp huyện, các cơ chế thanh tra, kiểm tra, hướng dẫn nghiệp vụ, giám sát trách nhiệm và hỗ trợ cơ sở cần được thiết kế lại. Nếu không, có thể xuất hiện hai khuynh hướng đều không phù hợp: buông lỏng quản lý ở cơ sở hoặc tập trung quá mức công việc lên cấp tỉnh…
GS.TS Nguyễn Xuân Thắng cho rằng, những hạn chế, khó khăn nêu trên cho thấy việc hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp không chỉ là vấn đề kỹ thuật của tổ chức bộ máy mà đây là quá trình đổi mới đồng bộ về thể chế, tổ chức, con người, phương thức lãnh đạo, phương thức quản trị và nền tảng công nghệ. Nếu giai đoạn đầu là sắp xếp tổ chức, thì giai đoạn tiếp theo phải là nâng cao năng lực thực thi và hành động.
Các đại biều dự Hội thảo
Từ những vấn đề trên, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương đề nghị các đại biểu, các nhà khoa học, chuyên gia và đại diện các địa phương tập trung trao đổi, làm rõ một số nội dung sau đây.
Thứ nhất, cần đánh giá khách quan, toàn diện các kết quả bước đầu, những khó khăn, hạn chế, nguyên nhân và bài học kinh nghiệm trong quá trình triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Từ thực tiễn rất phong phú của Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh, cần phân tích sâu những vấn đề mới phát sinh về tổ chức bộ máy, phân cấp, phân quyền, công tác cán bộ, chuyển đổi số, quản trị địa phương, kiểm soát quyền lực và dân chủ ở cơ sở; cần chia sẻ thẳng thắn những cách làm hay, mô hình tốt, kinh nghiệm sáng tạo, đồng thời chỉ rõ những điểm nghẽn đang cản trở hiệu quả vận hành.
Một bài học rất quan trọng cần được thảo luận là phải chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo và phục vụ phát triển. Theo đó, trong mô hình mới, vai trò chủ yếu của cấp tỉnh là thiết kế phát triển, dẫn dắt phát triển, điều phối nguồn lực, kiểm tra, giám sát, hỗ trợ và tháo gỡ điểm nghẽn cho cơ sở. Cấp xã phải tập trung vào quản lý thực tế ở địa bàn, tổ chức thực thi pháp luật, cung ứng dịch vụ công trực tiếp và giải quyết kịp thời các nhu cầu chính đáng của người dân, doanh nghiệp.
Thứ hai, đề xuất các giải pháp khả thi nhằm tiếp tục hoàn thiện thể chế, tổ chức bộ máy, cơ chế vận hành và nền tảng công nghệ của mô hình chính quyền địa phương hai cấp; kiến nghị những chủ trương, chính sách và giải pháp lớn cần triển khai trong thời gian tới.
Từ thực tiễn, đồng chí đề nghị làm rõ hơn cách thức bảo đảm quyền hạn được giao rõ ràng, trách nhiệm được xác định minh bạch, quy trình được chuẩn hóa và thẩm quyền được phân định rành mạch; phân cấp, phân quyền phải đi đôi với trao quyền, phân bổ nguồn lực, nâng cao năng lực thực thi và thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực phù hợp. Không thể giao công việc cho cấp xã mà không đồng thời giao đủ điều kiện, công cụ, nhân lực, dữ liệu và cơ chế bảo vệ người thực hiện. Cần coi việc chuẩn hóa và đào tạo lại quy mô lớn đội ngũ cán bộ cấp xã là khâu đột phá, đồng thời, triển khai một chương trình đào tạo, bồi dưỡng có tính hệ thống, theo vị trí việc làm và theo yêu cầu năng lực của mô hình mới.
Đặc biệt, một yêu cầu rất quan trọng là phân cấp, phân quyền phải gắn với bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Muốn cấp xã chủ động, cần bảo đảm nguyên tắc: giao quyền thực chất, kiểm soát minh bạch, đánh giá bằng kết quả, bảo vệ người làm đúng và xử lý nghiêm người lạm dụng quyền lực. Quyền lực được trao đến đâu phải được kiểm soát đến đó; phân cấp mạnh phải đi liền với kỷ luật, kỷ cương mạnh và giám sát hiệu quả.
Thứ ba, xây dựng chính quyền số phải được coi là điều kiện nền tảng để mô hình hai cấp vận hành thông suốt; để cấp tỉnh có thể nắm bắt tình hình cấp xã theo thời gian thực; cấp xã có thể tiếp cận chỉ đạo, hướng dẫn, dữ liệu và dịch vụ hỗ trợ của tỉnh trên môi trường số; người dân và doanh nghiệp thực hiện phần lớn giao dịch với chính quyền qua các nền tảng số thuận tiện và an toàn. Muốn vậy, cần ưu tiên đầu tư hạ tầng số, chuẩn hóa dữ liệu, liên thông hệ thống, thống nhất phần mềm, bảo đảm an toàn thông tin và nâng cao năng lực số cho đội ngũ cán bộ cơ sở.
Thứ tư, phải tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với chính quyền địa phương trong điều kiện mô hình mới; tiếp tục hoàn thiện tổ chức bộ máy cấp ủy ở địa phương phù hợp với mô hình mới, bảo đảm thống nhất, thông suốt từ trung ương, cấp tỉnh và cấp xã, phường, đặc khu.
Sau gần một năm triển khai tổ chức thực hiện, mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã khẳng định đây là một quyết định lịch sử đúng đắn của Đảng ta. Tuy nhiên, cải cách tổ chức mới là điều kiện cần; nâng cao năng lực thực thi mới là điều kiện đủ để mô hình phát huy hiệu quả bền vững. Trọng tâm không chỉ là sắp xếp đúng, mà còn phải vận hành tốt; không chỉ là giao quyền, mà còn phải bảo đảm đủ năng lực, đủ nguồn lực, đủ công cụ và đủ cơ chế kiểm soát để quyền lực được thực thi hiệu quả.
Với tinh thần khoa học, trách nhiệm, GS.TS Nguyễn Xuân Thắng, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương tin tưởng Hội thảo sẽ góp phần quan trọng vào tổng kết thực tiễn, bổ sung cơ sở lý luận, nhận diện đúng các vấn đề mới và đề xuất những giải pháp khả thi nhằm tiếp tục hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp trong thời gian tới.