Nơi lưu giữ những giá trị đặc trưng của Thăng Long - Hà Nội
Văn Miếu - Quốc Tử Giám là một quần thể di tích đa dạng và phong phú hàng đầu của thủ đô Hà Nội, được xây dựng năm 1070 để thờ Khổng Tử, các bậc tiên hiền, tiên thánh, tiên nho. 6 năm sau (1076), Trường Quốc Tử Giám được xây dựng cạnh đó làm nơi học cho con em tầng lớp quan lại, rồi phát triển thành trường Quốc học đầu tiên của Việt Nam. Đến triều Lê - Mạc, những người hiền tài, đỗ đạt, có công với triều đình, với nhân dân được khắc tên trên 82 bia đá, lưu danh muôn thuở. 82 bia tiến sĩ đều được chế tác theo cùng một phong cách: bia dẹt, trán cong, hình vòm. Các tấm bia đặt trên lưng rùa, rùa được tạo dáng theo một phong cách to, đậm và chắc khỏe. 82 bia đá tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám (Hà Nội) là những tấm bia tiến sĩ duy nhất trên thế giới có bài ký (văn bia) không chỉ lưu danh những tiến sĩ đã thi đỗ trong các kỳ thi trải dài suốt gần 300 năm (từ 1442 đến 1779) mà còn ghi lại lịch sử các khoa thi và triết lý của triều đại về nền giáo dục và đào tạo, sử dụng nhân tài, do đó có tác động to lớn đối với xã hội đương thời và hậu thế. Các bài văn bia còn ghi rõ ngày tháng dựng bia, tên của người soạn văn bia, người dựng bia. Điều này khẳng định tính xác thực, nguyên bản và duy nhất của tư liệu.
Ngoài 82 bia đá, Văn Miếu - Quốc Tử Giám còn có Khuê Văn Các - công trình kiến trúc độc đáo được xây dựng năm 1805 (triều Nguyễn), vừa được chọn làm hình ảnh biểu tượng của Thủ đô. Khuê Văn Các có kiến trúc dạng cổ lầu, tầng gác bên trên là những kết cấu bằng gỗ, bốn góc có hàng lan can bằng gỗ tiện, mái ngói được nâng bởi những giá gỗ đơn giản, vững chắc mà thanh thoát, mái mỗi bề xếp thành hai lớp tạo nên một đài tháp tám mái gồm bốn mái thượng và bốn mái hạ, bốn mặt gác đều có cửa sổ hình mặt trời với kích thước hài hòa, cân xứng, với những song gỗ tỏa đều như những tia nắng chiếu lên bề mặt địa cầu mà giếng vuông, tượng trưng cho hình ảnh sao Khuê tỏa sáng.
Với những giá trị đặc biệt đó, ngày nay Văn Miếu - Quốc Tử Giám thường là nơi tổ chức biểu dương, tôn vinh những người đỗ đạt, thành tài.
Cần tiếp tục nghiên cứu, khai thác
Bà Phạm Thị Thúy Hằng, Phó Giám đốc điều hành Trung tâm cho hay: Gần 1000 năm trường tồn cùng thời gian, song hành cùng lịch sử, Văn Miếu - Quốc Tử Giám chứa đựng, lưu giữ tầng tầng, lớp lớp các giá trị vật thể và phi vật thể. Chẳng hạn, cổng nhỏ của Văn Miếu có ghi “Vào chữ đức, ra chữ tài”, có ý nhắc nhở, dạy dỗ học sinh vào trường học trước hết phải rèn đạo đức, sau đó mới tích lũy kiến thức để rồi luyện thành tài. Đức và tài phải gắn liền với nhau, bổ trợ cho nhau thì người học trò mới có thể thành danh, giúp ích cho đời. Ý nghĩa mang tính giáo dục, nhân văn sâu sắc này cũng được khắc ghi ở bia đá Tiến sĩ, đến nay chúng ta chưa thể khai thác hết. Trên bia tiến sĩ khắc tên tuổi, quê quán, sự nghiệp của các danh nhân, tế tửu tư nghiệp, nếu căn cứ vào những nội dung đó để khai thác, tìm hiểu, nghiên cứu các vị tiến sĩ này có văn thơ như thế nào, đi sứ ra sao...sẽ rất có giá trị cho các thế hệ sau.
Để quảng bá giá trị của di tích, song song với công tác tuyên truyền trên các phương tiện thông tin đại chúng, Trung tâm đã in rất nhiều sách, tư liệu giới thiệu giá trị lịch sử, ý nghĩa của Văn Miếu - Quốc Tử Giám nói chung, 82 bia đá nói riêng bằng tiếng Việt, tiếng Anh hoặc song ngữ để giới thiệu tới công chúng. Danh ngôn của Khổng Tử gắn với Văn Miếu - Quốc Tử Giám, các cuộc hội thảo khoa học cũng được Trung tâm in để tuyên truyền hoặc nghiên cứu. Bên cạnh đó, Trung tâm phối hợp với các tỉnh, thành phố bạn tổ chức trưng bày di động về Văn Miếu và các di tích Nho học. Các cuộc trưng bày ở Bắc Ninh, Hải Dương…giúp cho những người không có điều kiện đến Thủ đô cũng có thể hiểu về Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Thời gian tới, Trung tâm dự kiến sẽ trưng bày ở Hưng Yên, Huế và một số tỉnh phía Nam. Đặc biệt, Trung tâm luôn quan tâm đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp cho đội ngũ hướng dẫn viên, thuyết minh viên và đội ngũ này đã trực tiếp tuyên truyền giá trị, ý nghĩa của di tích đến hàng triệu lượt người.
Về công tác tu bổ, tôn tạo di tích, bà Phạm Thị Thúy Hằng cho biết, nhìn tổng thể, Khu di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám còn khá nguyên vẹn, nhưng trên thực tế một số hạng mục bắt đầu xuống cấp. Ngói nhà hậu đường Thái học bị xô lệch, mưa to là dột, gây ảnh hưởng tới các kết cấu gỗ. Khuê Văn Các bị vỡ một số viên ngói ống, lan can gỗ đã hỏng đòi hỏi phải thay toàn bộ và sơn son thiếp vàng lại. 82 bia đá tiến sĩ được bảo vệ bằng hàng rào sắt, nhìn không được mỹ quan, cần được thay thế bằng phương án bảo vệ khác phù hợp hơn…
Thực hiện Chương trình 04 của Thành ủy Hà Nội, Trung tâm đang triển khai xây dựng đề án bảo vệ và phát huy giá trị 82 bia đá tiến sỹ. Trên cơ sở đó, hàng rào bảo vệ bằng sắt hiện nay có thể được thay thế bằng các trấn song con tiện, các bức gỗ hoặc một phương án nào đó mỹ quan hơn mà không làm ảnh hưởng tới sự hiện diện của những bia đá, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân và du khách tiếp xúc, hưởng thụ di sản. Đối với các bia đá, có lẽ phải mời các chuyên gia nước ngoài giàu kinh nghiệm hỗ trợ về mặt kỹ thuật để bảo vệ bởi vì khí hậu mưa nắng, nồm ẩm liên tục khiến chữ khắc trên bia ngày càng bị mờ đi. Dự án sơn son thiếp vàng toàn bộ di tích đã nằm trong kế hoạch nhưng tạm thời phải dừng lại do điều kiện kinh tế khó khăn. Trung tâm cũng sẽ từng bước đề nghị đưa hồ Văn, vườn Giám vào tổng thể Khu di tích….