Tọa đàm Luật Thủ đô (sửa đổi): Động lực thể chế để Hà Nội bứt phá

Chính phủ vừa trình Quốc hội Dự án Luật Thủ đô (sửa đổi) với nhiều cơ chế, chính sách đặc thù nhằm trao quyền mạnh hơn cho chính quyền thành phố Hà Nội, mở rộng phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình, tạo không gian thể chế đủ rộng để Thủ đô phát huy vai trò đầu tàu, cực tăng trưởng của vùng đồng bằng sông Hồng và cả nước.

Mở rộng phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm

Trao đổi tại Tọa đàm, Vụ trưởng Vụ Công tác xây dựng văn bản quy phạm pháp luật (Bộ Tư pháp) Nguyễn Quốc Hoàn cho biết, dự thảo Luật Thủ đô có nhiều mục tiêu.

Thứ nhất là hoàn thiện những thiết chế, thể chế đặc thù, vượt trội cho Thủ đô để bảo đảm có một cơ chế ổn định lâu dài và để đáp ứng được mục tiêu phát triển 100 năm, phù hợp vị trí là đô thị đặc biệt, trung tâm chính trị - hành chính của cả nước.

Thứ hai là xác lập vai trò thiết kế chính sách cho Hà Nội. Cụ thể, đổi mới tư duy từ việc Thủ đô không chỉ thực thi chính sách, mà còn được chuyển giao quyền chủ động cho việc thiết kế chính sách ở tầm cao. Qua đó, giúp Hà Nội có đủ các cơ chế, chính sách, cơ sở pháp lý và công cụ pháp lý để dẫn dắt, lan tỏa sự phát triển cho vùng Thủ đô cũng như cả nước.

Thứ ba là thực hiện chủ trương phân quyền triệt để, toàn diện, gắn với trách nhiệm tài chính của Hà Nội theo phương châm "địa phương biết, địa phương làm và địa phương chịu trách nhiệm".

Theo ông Nguyễn Quốc Hoàn, việc sửa đổi Luật Thủ đô lần này giúp kịp thời thể chế hóa quan điểm, chủ trương của Đảng về sự phát triển của Hà Nội. Trong đó, thành phố Hà Nội đã xác định một số điểm nghẽn rất quan trọng cần được khắc phục kịp thời trong bối cảnh thay đổi rất nhanh. Vì thế, Thành phố cần có cơ chế pháp lý đủ mạnh để chủ động tháo gỡ các điểm nghẽn.

Theo dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi), có 192 thẩm quyền từ Trung ương được phân cấp cho chính quyền Hà Nội, trong đó, 141 thẩm quyền là nội dung phân quyền mới, chưa có trong quy định hiện hành. Nhiều thẩm quyền quan trọng được giao trực tiếp cho HĐND và UBND Thành phố, mở ra dư địa lớn để Thủ đô chủ động hơn trong quản lý và phát triển đô thị.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Nguyễn Phương Thủy nhấn mạnh, điểm đột phá của dự thảo Luật không chỉ nằm ở số lượng thẩm quyền được phân cấp, mà quan trọng hơn là phạm vi và chiều sâu của phân quyền. Dự thảo Luật trao cho Hà Nội quyền chủ động rõ nét trên 4 phương diện lớn.

Trước hết, về tổ chức bộ máy và nhân sự, Thành phố có thể linh hoạt hơn trong việc sắp xếp cơ quan, xác định vị trí việc làm, biên chế cũng như xây dựng cơ chế cán bộ phù hợp. Việc này tạo điều kiện để Hà Nội phát triển đội ngũ công chức có đủ năng lực, đủ động lực làm việc.

Về thể chế và chính sách, Hà Nội không chỉ thực hiện các quy định chung, mà còn được trao quyền ban hành một số cơ chế, chính sách đặc thù, thậm chí có thể được thí điểm những nội dung khác với quy định hiện hành.

Về quy hoạch và quản lý không gian đô thị, Thành phố được chủ động xây dựng, điều chỉnh quy hoạch, đồng thời quản lý hiệu quả các không gian ngầm, không gian trên cao và không gian tầm thấp. Theo bà Nguyễn Phương Thủy, đây là "chìa khóa" để giải quyết các vấn đề cấp bách như ùn tắc giao thông, quá tải hạ tầng hay giãn dân đô thị.

Về tài chính và đầu tư, Hà Nội được giữ lại một phần tăng thu, chủ động quyết định các dự án lớn. Cơ chế này giúp Thành phố rút ngắn quy trình, giảm phụ thuộc vào các cấp trung gian, qua đó tăng tốc phát triển và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Cùng với đẩy mạnh phân quyền, dự thảo Luật cũng thiết kế các cơ chế kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình chặt chẽ. "Chúng ta đã xây dựng cơ chế kiểm soát đa tầng, từ giám sát của Quốc hội, Chính phủ đến giám sát xã hội của nhân dân", bà Nguyễn Phương Thủy cho biết.

Mở ra không gian phát triển mới cho Thủ đô

Trả lời về những điểm mới của dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi), Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Trương Việt Dũng cho rằng, lần sửa đổi này không chỉ điều chỉnh về kỹ thuật lập pháp, mà mở ra một mô hình phát triển mới cho Thủ đô, với tầm nhìn dài hạn gắn với quy hoạch 100 năm.

Theo ông Trương Việt Dũng, điểm cốt lõi của dự thảo Luật là trao cho Hà Nội các công cụ mang tính nền tảng để chủ động phát triển. Trong đó, dự thảo Luật Thủ đô sửa đổi lần này đã trao cho Hà Nội 5 công cụ quan trọng: Tài chính, thể chế, PPP (hợp tác công tư), nguồn lực và đặc biệt là dữ liệu để quyết định - những "đòn bẩy" chiến lược cho giai đoạn phát triển tới.

Ở góc độ quản trị đô thị, Phó Chủ tịch UBND Thành phố Trương Việt Dũng cho biết, dự thảo Luật được thiết kế trên ba nền tảng lớn. Trước hết là đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, với khoảng 191 nhiệm vụ được tăng quyền cho Thành phố.

Tuy nhiên, việc tăng quyền không phải là hưởng quyền, mà là giao cho Hà Nội quyền tự quyết và tự chịu trách nhiệm. Theo đó, Thành phố sẽ chủ động hơn trong việc quyết định các vấn đề phát triển trong khuôn khổ pháp luật, thay vì phụ thuộc nhiều vào cấp trung gian như trước đây.

Nền tảng thứ hai là công cụ tài chính đô thị, đặc biệt gắn với phát triển hạ tầng và tổ chức lại không gian đô thị. Một trong những điểm mới đáng chú ý là cơ chế khai thác giá trị từ mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD).

Phó Chủ tịch UBND Thành phố dẫn số liệu cho thấy, quy hoạch mới dự kiến phát triển khoảng 19 tuyến đường sắt đô thị với tổng chiều dài gần 900km, tổng vốn khoảng 86 tỷ USD. Để đáp ứng nguồn lực rất lớn này, dự thảo Luật cho phép Hà Nội khai thác quỹ đất và không gian đô thị quanh các tuyến giao thông.

Nền tảng thứ ba là đổi mới mô hình tăng trưởng. Lần đầu tiên, Hà Nội được trao đồng bộ các thể chế để chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa vào vốn và lao động sang dựa vào khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. “Đây là động lực then chốt để Thủ đô có thể đạt mục tiêu tăng trưởng từ 10% trở lên trong giai đoạn tới”, ông Trương Việt Dũng khẳng định.

Về nguồn lực triển khai, Phó Chủ tịch UBND Thành phố cho biết, nhu cầu đầu tư cho phát triển hạ tầng và đô thị là rất lớn. Giai đoạn 2026-2030, Hà Nội cần khoảng 5 triệu tỷ đồng, trong đó, khoảng 2/3 dự kiến huy động từ nguồn lực xã hội; đến năm 2045, con số này có thể lên tới 25 triệu tỷ đồng. Để đáp ứng yêu cầu đó, dự thảo Luật đã thiết kế các cơ chế huy động đa dạng, từ ngân sách, xã hội hóa, hợp tác công - tư đến khai thác hiệu quả tài nguyên đô thị và dữ liệu.

Theo ông Trương Việt Dũng, chính sự kết hợp giữa “5 công cụ” nêu trên sẽ tạo ra hệ sinh thái thể chế đủ mạnh để Hà Nội phát triển hạ tầng đồng bộ, xây dựng đô thị đa tầng, hiện đại, hướng tới mục tiêu xanh và phát thải ròng bằng “0” trong dài hạn.

“Đây là lần sửa đổi có tính bước ngoặt, không chỉ tháo gỡ điểm nghẽn, mà còn mở ra không gian phát triển mới cho Thủ đô”, Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Trương Việt Dũng nhấn mạnh.