Hà Nội xây dựng đề án chống ngập giai đoạn 2026-2030: Hướng tới “thành phố bọt biển”

Nâng cao chất lượng môi trường sống của người dân Thủ đô

Phát biểu đề dẫn Hội thảo, Giám đốc Trung tâm Quản lý hạ tầng kỹ thuật thành phố Hà Nội Nguyễn Đức Hưng cho biết, Đề án được lập hướng tới mục tiêu căn cơ là nâng cao năng lực toàn hệ thống thoát nước đô thị, bảo đảm an toàn giao thông, ổn định dân sinh và nâng cao chất lượng môi trường sống của người dân Thủ đô. Căn cứ vào số liệu hiện trạng, đơn vị tư vấn phân tích đánh giá nguyên nhân, tính toán, chạy mô hình thủy lực, đưa ra giải pháp công trình và giải pháp phi công trình; đề xuất kiến nghị danh mục dự án đầu tư giai đoạn 2026-2030. Đề án cũng được mở rộng sang các lưu vực khác đảm bảo tính đồng bộ và tổng thể, phù hợp với Quy hoạch phát triển thủ đô tầm nhìn 100 năm.

Trong 4 lưu vực thoát nước của Thành phố, đến nay mới chỉ có lưu vực sông Tô Lịch được đầu tư hệ thống thoát nước tương đối hoàn chỉnh. Hệ thống hồ điều hòa được đầu tư chưa đến 20% theo quy hoạch. Hệ thống trạm bơm đầu mối cũng mới chỉ đạt khoảng 20% công suất theo quy hoạch. Việc thoát nước của thành phố hiện vẫn phụ thuộc vào trạm bơm Yên Sở, với công suất khoảng 90m³/s.

Theo Giám đốc Sở Xây dựng Nguyễn Phi Thường, việc đầu tư hệ thống thoát nước theo quy hoạch trước đây chưa theo kịp tốc độ đô thị hóa, cùng với một số hạn chế trong quản lý cao độ nền xây dựng đã dẫn đến tình trạng úng ngập diễn ra tại nhiều khu vực trên địa bàn Thành phố khi có mưa lớn.

Trong bối cảnh Hà Nội đang hoàn thiện Quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn 100 năm, quy hoạch thoát nước mới cũng theo hướng vừa giải quyết các nhiệm vụ cấp bách trước mắt, vừa xây dựng các kịch bản ứng phó lâu dài; theo từng không gian phát triển đô thị, gắn với đô thị thích ứng, đô thị "bọt biển"...

Cùng với việc đẩy nhanh tiến độ các công trình thoát nước, hồ điều hòa theo chỉ đạo khẩn của UBND thành phố, việc hoàn thiện quy hoạch, xây dựng hệ thống quy chuẩn, tiêu chuẩn thoát nước đồng bộ sẽ là cơ sở quan trọng. Trong đó, Đề án xử lý úng ngập giai đoạn 2026-2030 sẽ đóng vai trò khớp nối, từng bước hoàn thiện hệ thống thoát nước theo hướng đồng bộ, tổng thể và bền vững cho Thủ đô.

Đề xuất áp dụng mô hình "thành phố bọt biển"

Theo đơn vị tư vấn, bên cạnh tiếp cận hệ thống, rà soát, cập nhật, khớp nối với định hướng phát triển đô thị của Thủ đô, tư vấn đã nghiên cứu, tham khảo kinh nghiệm quốc tế; rà soát, đối chiếu các tiêu chuẩn, quy chuẩn liên quan để đề xuất áp dụng mô hình "thành phố bọt biển" (sponge city), tăng cường khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu. Đề án đề xuất hệ thống giải pháp tổng thể, đồng bộ, kết hợp chặt chẽ giữa công trình (giải pháp xám) và phi công trình (giải pháp xanh), tiếp cận theo lưu vực và tổ chức vận hành thống nhất.

Về giải pháp công trình, Đề án đề xuất tập trung cải tạo, nâng cấp mạng lưới cống theo hướng tăng khả năng thu và dẫn nước; bổ sung, nâng cao hiệu quả các hồ điều hòa nhằm tăng dung tích trữ nước; nâng công suất và tối ưu vận hành các trạm bơm đầu mối; hoàn thiện hệ thống kênh, mương tiêu và các công trình đầu mối theo quy hoạch, bảo đảm khớp nối đồng bộ giữa các tiểu lưu vực và liên lưu vực.

Về giải pháp phi công trình, đề án đề xuất duy tu, duy trì hệ thống theo hướng chủ động; hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành, đặc biệt giữa hệ thống thoát nước đô thị và hệ thống thủy lợi; xây dựng, chuẩn hóa cơ sở dữ liệu và từng bước hình thành trung tâm điều hành thoát nước đô thị theo thời gian thực, phục vụ dự báo, cảnh báo và điều hành vận hành hệ thống.

Xây dựng hệ thống thoát nước đồng bộ, bền vững cho Thủ đô

Tham luận tại Hội thẻo, TS Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Cấp thoát nước Việt Nam cho rằng, cần làm rõ hai vấn đề: Ngập là do mưa lớn, nước thoát không kịp, còn lụt là do nước sông dâng lên. Do vậy, với Hà Nội cần thực hiện hai nhiệm vụ khác nhau là chống ngập và chống lụt. Đề án cần bổ sung bản đồ chi tiết về quy hoạch hạ tầng chống ngập, đồng thời cần có những số liệu chi tiết. Cũng cần đánh giá hiện trạng để so sánh với các định hướng sắp tới, từ đó có góc nhìn toàn diện về việc xây dựng hệ thống chống ngập.

Trong quy hoạch cũng cần xác định các trường hợp mưa lớn, kéo dài để có quy hoạch những vùng đệm cho phép ngập trong thời gian ngắn như khu vực sân vận động, khu vực trồng cây xanh… Giải pháp chống ngập cần được chia thành từng nhóm: Khu vực nào có đủ đất đai thì xây dựng hồ điều hòa; khu vực cải tạo đô thị cần quy định tỷ lệ diện tích bê tông bề mặt; đối với các dự án xây mới cũng cần yêu cầu đưa diện tích bề mặt có khả năng thấm nước vào trong thiết kế.

"Giải pháp đầu tiên tôi đề xuất khi thực hiện dự án là bổ sung bản đồ quy hoạch cao độ của Thành phố để xác định nước mưa sẽ chảy về đâu, từ đó có những giải pháp chi tiết hơn", TS Trần Anh Tuấn nhấn mạnh.

TS Hoàng Thái Đại, đại diện Hội Thủy lợi Việt Nam cho biết, đề án cần bổ sung giải pháp đối với mô hình mưa cực đoan. Tại Hà Nội những năm gần đây đã xảy ra tình trạng mưa lớn kéo dài, do vậy cần gắn kết hệ thống thoát nước đô thị với hệ thống tiêu thoát nước của nông nghiệp, đồng thời cần có những kịch bản tổ hợp, xét đầy đủ tốc độ đô thị hóa để đánh giá tác động tới việc tiêu nước.

Đối với mô hình "thành phố bọt biển", TS Hoàng Thái Đại đề nghị đánh giá chi tiết hơn về thực trạng đất đai cũng như điều kiện thực tế của từng khu vực. Giữa ngành nông nghiệp và môi trường với ngành xây dựng cũng cần có tiếng nói chung trong việc tiêu nước.

GS.TS Nguyễn Việt Anh, Viện trưởng Viện Khoa học và Kinh tế môi trường, Trường Đại học Xây dựng cho rằng, cần làm rõ số liệu lượng mưa đầu vào trong thời gian gần đây để đánh giá chi tiết. Hà Nội xuất hiện nhiều khu vực ngập úng cục bộ, do vậy cần có giải pháp đối với từng khu vực cụ thể.

Cũng cần xây dựng kịch bản đối với những trận mưa vượt quá khả năng kiểm soát để các đơn vị chủ động ứng phó, đồng thời chia giai đoạn đầu tư theo nguồn lực của thành phố Hà Nội để có thể triển khai hiệu quả. Bên cạnh đó, cần có mô hình vận hành, điều hành hiệu quả hơn nữa giữa các bên nhằm khống chế mực nước sông ở mức cho phép.

GS Lê Văn Nghị, Giám đốc Phòng Thí nghiệm trọng điểm quốc gia về động lực học sông biển, Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam nhận định, cường độ mưa đưa vào tính toán còn thấp, do đó cần lựa chọn mô hình phân tích mưa phù hợp. Hệ thống ống thoát nước cần có kích thước lớn, ngoài nhiệm vụ dẫn nước còn có chức năng trữ nước. Việc hạ mực nước của các sông trong nội thành cũng sẽ tạo ra không gian chứa nước trong những đợt mưa lớn.