Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội góp ý hoàn thiện Dự án Luật Trí tuệ nhân tạo

Đóng góp ý kiến tại buổi thảo luận tổ, các đại biểu Quốc hội Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội đã phát biểu tập trung vào nội dung phát triển nhân lực; hoàn thiện nguyên tắc, cơ chế quản trị; và bảo đảm hài hòa giữa đổi mới sáng tạo với văn hóa, đạo đức, quyền con người. Đây được coi là những điều kiện then chốt để AI trở thành động lực phát triển nhưng vẫn nằm trong tầm kiểm soát, phục vụ lợi ích quốc gia và con người Việt Nam.

Đại biểu Bùi Hoài Sơn đánh giá cao Điều 4 của dự thảo Luật đã khẳng định những nguyên tắc "lấy con người làm trung tâm, tôn trọng nhân phẩm, quyền con người, quyền riêng tư và bảo đảm lợi ích công cộng"; "bảo đảm an toàn, công bằng, minh bạch, không thiên lệch, không phân biệt đối xử và không gây hại cho con người hoặc xã hội"; "tuân thủ pháp luật, chuẩn mực đạo đức và giá trị văn hóa Việt Nam, góp phần củng cố trật tự, đạo lý và phát triển xã hội lành mạnh"; đồng thời "thúc đẩy đổi mới sáng tạo gắn với phát triển xanh, bao trùm và bền vững, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc".

Với một đạo luật công nghệ, việc đặt văn hóa, đạo đức, bản sắc và con người ở trung tâm là lựa chọn rất đúng đắn. Điều này phù hợp với tinh thần Hiến pháp, với đường lối của Đảng coi văn hóa là nền tảng tinh thần, là mục tiêu và động lực phát triển, đồng thời thể hiện rõ thông điệp: AI phải phục vụ con người chứ không thay thế con người. Từ góc độ văn hóa, đại biểu Bùi Hoài Sơn cho rằng đây chính là nền tảng để chúng ta xây dựng "văn hóa AI" - tức là hệ giá trị, chuẩn mực, lối sống, ứng xử của con người trong một môi trường ngày càng thấm đẫm công nghệ.

Tuy nhiên, để các nguyên tắc này đi vào cuộc sống dễ dàng hơn, đại biểu Bùi Hoài Sơn thống nhất với nhận định của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường là nên cấu trúc lại các nguyên tắc theo nhóm: nhóm về con người và quyền, nhóm về an toàn - rủi ro, nhóm về đạo đức - pháp luật, nhóm về phát triển - hội nhập, nhằm tránh trùng lặp, tăng tính logic và dễ áp dụng cho các chủ thể triển khai. Đồng thời, nên cân nhắc bổ sung rõ nguyên tắc về trách nhiệm giải trình và khả năng truy xuất nguồn gốc đối với hệ thống AI, bảo đảm mọi hệ thống có thể được kiểm toán, giám sát trong suốt vòng đời hoạt động, nhất là trong các lĩnh vực nhạy cảm như báo chí, truyền thông, giáo dục, văn hóa.

Từ góc nhìn văn hoá, đại biểu Bùi Hoài Sơn đề nghị dự thảo Luật, ở điều 5 hoặc trong chương về chính sách - cần ghi nhận rõ hơn các định hướng như: khuyến khích, ưu tiên ứng dụng AI trong bảo tồn và phát huy di sản văn hóa, trong sáng tạo nghệ thuật, trong phát triển các ngành công nghiệp văn hóa. Đây là những lĩnh vực mà Việt Nam có lợi thế về tài nguyên văn hóa, nhưng còn hạn chế về nguồn lực; AI có thể là công cụ hữu hiệu để số hóa di sản, tạo các sản phẩm trải nghiệm mới, nâng cao năng suất sáng tạo.

Có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp sáng tạo, startup văn hóa - nghệ thuật ứng dụng AI, ví dụ trong sản xuất phim ảnh, âm nhạc, thiết kế, quảng cáo, du lịch văn hóa…, đồng thời yêu cầu tuân thủ nghiêm các chuẩn mực đạo đức, bản quyền.

Khi nói đến dữ liệu lớn phục vụ huấn luyện AI, cần coi dữ liệu văn hóa - lịch sử, ngôn ngữ, văn học nghệ thuật Việt Nam là một "tài nguyên chiến lược". Chính sách dữ liệu nên tạo điều kiện để các mô hình AI tiếng Việt được tiếp cận kho tàng ngôn ngữ và văn hóa Việt một cách hợp pháp, có kiểm soát, qua đó vừa bảo vệ bản quyền, vừa giúp AI "nói tiếng Việt" tốt hơn, hiểu văn hóa Việt hơn.

Đại biểu Nguyễn Thị Lan cho biết, Dự thảo Luật Trí tuệ nhân tạo đã nêu định hướng phát triển nhân lực AI ở Điều 24, tuy nhiên vẫn còn ba điểm nghẽn lớn của giáo dục đại học mà luật chưa giải quyết: thủ tục mở ngành mới còn chậm, trong khi AI thay đổi rất nhanh; các trường khó thu hút chuyên gia quốc tế do thiếu cơ chế đặc thù; chưa có chính sách phát triển giảng viên AI một cách mạnh mẽ.

Bên cạnh đó, Điều 1 quy định AI dùng cho "nghiên cứu - đào tạo" không thuộc phạm vi điều chỉnh của luật, nhưng lại chưa làm rõ thế nào là "sử dụng nội bộ". Nếu không giải thích rõ, cơ quan quản lý có thể hiểu cứng nhắc, khiến hợp tác giữa trường đại học và doanh nghiệp bị hạn chế, trong khi đây lại là hoạt động rất quan trọng để phát triển nhân lực AI chất lượng cao.

Vì vậy, đại biểu Nguyễn Thị Lan đề nghị bổ sung vào Luật các cơ chế đặc thù cho giáo dục đại học: cho phép các trường chủ động mở ngành mới; có chính sách thu hút chuyên gia quốc tế; và có cơ chế phát triển giảng viên, đặc biệt trong các ngành AI - dữ liệu - tự động hóa. Đồng thời, cần làm rõ phạm vi "AI phục vụ nghiên cứu - đào tạo" để bảo đảm hoạt động học thuật được thông thoáng.

Đánh giá cao việc dự thảo luật đưa vào cơ chế sandbox (điều 22 của dự thảo), bởi đây là công cụ quan trọng để thử nghiệm công nghệ mới trước khi triển khai rộng rãi, tuy nhiên, đại biểu Nguyễn Thị Lan cho rằng quy định vẫn khá khái quát, chưa nêu rõ về đối tượng nào được tham gia, tiêu chí lựa chọn mô hình thử nghiệm, thời hạn thí điểm, trách nhiệm pháp lý khi xảy ra rủi ro và cơ chế bảo vệ dữ liệu.

Nếu không làm rõ các nguyên tắc này ngay trong Luật, sandbox sẽ khó vận hành thực chất hoặc bị áp dụng thận trọng quá mức, khiến đổi mới sáng tạo bị chậm lại.

Góp ý vào Dự thảo luật, đại biểu Lê Nhật Thành cũng nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm luật thống nhất với các đạo luật liên quan như chuyển đổi số, khoa học công nghệ, chuyển giao công nghệ… tránh chồng chéo khi triển khai.

Liên quan nhóm yếu thế, đại biểu Lê Nhật Thành góp ý dự thảo cần làm rõ khái niệm "đối tượng dễ bị tổn thương" để thống nhất với các quy định hiện hành, tránh liệt kê thiếu hoặc chưa đầy đủ, từ đó bảo đảm chính sách được áp dụng đúng.