Lễ công bố quyết định ghi danh “Hội hát Chèo Tàu Tổng Gối” là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Tổng Gối (còn gọi là Cối Sơn) là vùng đất cổ, xuất hiện từ đầu Công nguyên, thuộc Chu Diên, quận Giao Chỉ. Trải qua nhiều lần thay đổi địa danh, nơi đây nay là xã Ô Diên. Vùng đất này được bồi đắp bởi phù sa sông Hồng và sông Nhuệ, sớm hình thành cộng đồng cư dân trù mật với nghề trồng lúa nước, dệt vải, rèn sắt và giao thương đường thủy phát triển.

Phó Chủ tịch UBND xã Ô Diên Bùi Thị Thu Hằng cho biết, không chỉ giàu truyền thống lao động sản xuất, Tổng Gối còn nổi tiếng hiếu học, từng có 4 vị đỗ Tiến sĩ vào thế kỷ XV, XVI, được ghi danh tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Đây cũng là vùng đất giàu truyền thống cách mạng, từng là điểm dừng chân của Trung đoàn Thủ đô sau 60 ngày đêm chiến đấu bảo vệ Hà Nội giai đoạn đầu Toàn quốc kháng chiến.

Trong chiều dài lịch sử ấy, danh tướng Văn Dĩ Thành - vị Thành hoàng được tôn thờ tại địa phương có vị trí đặc biệt. Theo thần tích, ông sinh năm 1380, hy sinh năm 1416 trong cuộc kháng chiến chống giặc Minh thời Trần Trùng Quang. Ông được nhân dân các làng Thượng Hội, Thúy Hội, Phan Long, Vĩnh Kỳ lập lăng, đình thờ phụng và được các triều đại phong kiến sắc phong là Thượng đẳng thần với nhiều mỹ tự cao quý.

Từ tín ngưỡng thờ Thành hoàng và truyền thống ca hát dân gian, nhân dân Tổng Gối đã sáng tạo nên hát Chèo Tàu (còn gọi là hát Tàu Tượng) - loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian mang đậm sắc thái vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Lễ hội Chèo Tàu được tổ chức lần đầu năm 1683, diễn ra từ ngày 15 đến 21 tháng Giêng, và theo lệ, cứ khoảng 20-25 năm mới mở hội lớn vào năm "phong đăng hòa cốc". Lần tổ chức cuối dưới triều phong kiến là vào năm 1922.

Hát Chèo Tàu là sự kết hợp hài hòa giữa nghi lễ tâm linh và diễn xướng nghệ thuật, thể hiện lòng biết ơn đối với Văn Dĩ Thành, đồng thời phản ánh đời sống vật chất, tinh thần và khát vọng về cuộc sống ấm no, hạnh phúc của cộng đồng. Những làn điệu, tích trò, quy định nghi lễ được gìn giữ qua nhiều thế hệ, trở thành tài sản tinh thần quý báu của người dân địa phương.

Sau năm 1954, do điều kiện lịch sử, lễ hội không được tổ chức trong thời gian dài. Đến năm 1998, sau 76 năm vắng bóng, lễ hội Chèo Tàu được phục hồi. Các nghệ nhân phối hợp với cơ quan chuyên môn sưu tầm, ghi âm, truyền dạy cho lớp trẻ; tổ chức hàng chục lớp học, thu hút hơn 1.000 thiếu nhi tham gia.

Đến nay, 5 nghệ nhân đã được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú. Trên cơ sở khảo sát, lập hồ sơ khoa học của Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, năm 2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 1351/QĐ-BVHTTDL ghi danh “Hội hát Chèo Tàu Tổng Gối” xã Ô Diên vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể. Cùng năm, UBND thành phố Hà Nội quyết định xếp hạng đình Phan Long và đình Thúy Hội là di tích lịch sử cấp Thành phố.

Tại buổi Lễ, sau khi đại diện Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công bố Quyết định ghi danh di sản văn hóa phi vật thể, Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch HĐND Thành phố Phùng Thị Hồng Hà đã trao Quyết định ghi danh "Hội hát Chèo Tàu Tổng Gối" cho đại diện lãnh đạo xã Ô Diên; Phó Chủ tịch UBND Thành phố Vũ Thu Hà trao Bằng xếp hạng di tích đình Phan Long và đình Thúy Hội cho xã Ô Diên trong không khí trang trọng, phấn khởi.

Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Ô Diên Đỗ Chí Hưng khẳng định, việc ghi danh và xếp hạng di tích không chỉ là niềm vinh dự, mà còn là trách nhiệm lớn lao của địa phương trong gìn giữ di sản. Thời gian tới, xã tiếp tục phối hợp với các cơ quan chuyên môn tổ chức truyền dạy, phục dựng không gian lễ hội, bảo tồn kiến trúc đình, lăng, tạo điều kiện để cộng đồng thực hành di sản bền vững.

Việc Hội hát Chèo Tàu Tổng Gối được ghi danh vào Danh mục quốc gia và các đình làng được xếp hạng di tích là sự khẳng định giá trị văn hóa độc đáo của vùng đất cổ bên sông Hồng; đồng thời, góp phần làm phong phú thêm bản sắc văn hóa Thủ đô ngàn năm văn hiến.

Một số hình ảnh tại lễ công bố: