Làng Vân Điềm, Du Lâm là vùng đất thuộc huyện Đông Ngàn xưa, nằm trong không gian văn hóa Kinh Bắc nổi tiếng với truyền thống khoa bảng. Dòng họ Đình nguyên, Hoàng giáp Nguyễn Thực (còn được dân làng Vân Điềm gọi là họ Nguyễn đại tôn) là một trong những họ đầu tiên về định cư tại làng Vân Điềm.
Con cháu dòng họ sau còn phát triển ở Du Lâm, Dục Nội, Phong Xá, Xuân Lai, Vệ Ninh, Sơn Tây... Trong đó, làng Vân Điềm và Du Lâm là 2 nơi có nhiều đời đăng khoa, làm quan xuyên suốt từ thời Lê Trung hưng đến triều Nguyễn.
Người khai khoa là Đình nguyên, Hoàng giáp Nguyễn Thực đỗ khoa thi năm Ất Mùi (1595), tiếp sau có các Tiến sĩ Nguyễn Nghi, Nguyễn Khuê, Nguyễn Sĩ, Nguyễn Thẩm, Nguyễn Thưởng, Nguyễn Tư Giản và Nguyễn Kham. Các vị đại khoa đã để lại nhiều dấu ấn trên nhiều lĩnh vực như: Chính trị, quân sự, văn hóa, lịch sử, ngoại giao và giáo dục. Nhiều người có những đóng góp nổi bật với Văn Miếu - Quốc Tử Giám và sự nghiệp giáo dục của nước nhà.
Dưới thời Lê Trung hưng, có hai vị Tiến sĩ là Nguyễn Nghi (1588-1657) và Nguyễn Thẩm (1663-1725) từng giữ chức Tế tửu tham gia trực tiếp vào việc đào tạo nhân tài tại Quốc Tử Giám. Đặc biệt, 6 trong số 8 vị có tên trên được lưu danh trên bia tiến sĩ đặt tại Văn Miếu Thăng Long. Nhiều người từng tham gia tổ chức các kỳ thi Hương, thi Hội, thi Đình hoặc mở lớp dạy học tại quê nhà và một số địa phương góp phần thúc đẩy phong trào học tập của nước ta ngày càng phát triển.
Quang cảnh Hội thảo
Theo Tiến sĩ Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hội thảo khoa học “Dòng họ Đình nguyên, Hoàng giáp Nguyễn Thực làng Vân Điềm, Du Lâm với Văn Miếu - Quốc Tử Giám và sự nghiệp giáo dục” là dịp đánh giá, tôn vinh những phẩm chất, tài năng, khí phách của các danh nhân dòng họ Nguyễn đại tôn làng Vân Điềm, Du Lâm đối với lịch sử dân tộc. Họ chính là những tấm gương sáng, tạo động lực, điểm tựa tinh thần khích lệ thế hệ trẻ noi gương học tập vươn lên, đồng thời nhắc nhở chúng ta biết trân trọng, bảo tồn và phát huy tốt những vốn quý tinh hoa được các bậc tiền nhân chắt lọc, trao truyền lại góp phần xây dựng cho dòng họ, quê hương, đất nước ngày càng thêm giàu đẹp.
Ban Tổ chức Hội thảo nhận được 29 bài tham luận của các nhà khoa học, tập trung vào nghiên cứu, tìm hiểu về các nội dung: Thân thế, sự nghiệp của các danh nhân khoa bảng dòng họ Nguyễn Thực làng Vân Điềm và Du Lâm; vai trò, đóng góp của các vị đại khoa của dòng họ đối với quê hương, đất nước, đặc biệt đối với Văn Miếu - Quốc Tử Giám và sự nghiệp giáo dục; đề xuất giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị các di sản văn hóa liên quan đến dòng họ Đình nguyên, Hoàng giáp Nguyễn Thực.
Tham luận của các đại biểu đều có nhiều đánh giá xác thực, làm rõ hơn giá trị khoa học dòng họ Đình nguyên, Hoàng giáp Nguyễn Thực trong lịch sử. Theo PGS.TS Bùi Xuân Đính (Hội Văn nghệ Dân gian Hà Nội), làng Vân Điềm có 7 người đỗ đại khoa, đó là: Hoàng giáp Nguyễn Thực (1595), Tiến sĩ Nguyễn Nghi (1619) - con trai Nguyễn Thực, Tiến sĩ Nguyễn Khuê (1670) - cháu nội Nguyễn Nghi, Tiến sĩ Nguyễn Sĩ (1670) - em ruột Nguyễn Sĩ, Tiến sĩ Nguyễn Thẩm (1706) - con trưởng Nguyễn Khuê, Tiến sĩ Nguyễn Lân (1712, thuộc dòng họ Nguyễn khác), Tiến sĩ Nguyễn Thưởng (1754) - cháu 5 đời Nguyễn Nghi.
“Các vị đại khoa làng Vân Điềm không chỉ có nhiều đóng góp với triều đình, đất nước mà còn thể hiện nhân cách cao cả của kẻ sĩ, được sử sách ca ngợi. Tiêu biểu nhất là Nguyễn Thực, một vị quan khẳng khái, không sợ cường quyền. Khi Nguyễn Thực mất, triều đình tặng ông hàm Thái tể - vinh hàm phong cho các quan đã làm Tể tướng và có công”, PGS.TS Bùi Xuân Đính cho biết.
Còn theo PGS.TS Nguyễn Đức Nhuệ, Viện Sử học (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam), Đình nguyên, Hoàng giáp Nguyễn Thực là một danh Nho, danh thần tiêu biểu của triều đình Lê Trung hưng thế kỷ XVII. Ông là một trong 72 danh nhân tiêu biểu của đất nước từ thời Lý đến hết thời Lê Trung hưng. Sự cống hiến của ông chủ yếu trên lĩnh vực chính trị, bang giao.
Hiện nay, tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám còn lưu giữ các văn bia ghi chép công lao đóng góp của dòng họ Đình nguyên, Hoàng giáp Nguyễn Thực.
Trong khuôn khổ của Hội thảo, phần trưng bày bổ trợ còn giới thiệu những tư liệu, tài liệu, hình ảnh được sưu tầm, phục chế từ châu bản, mộc bản, ảnh chụp thác bản tại các trung tâm lưu trữ và viện nghiên cứu trong thời gian vừa qua.